sábado, 19 de maio de 2018

XVIII Encontros de Cinema de Viana do Castelo: promovendo a creación da liberdade cinematográfica

por Miguel Castelo

Por décimo oitava vez, Viana do Castelo celebrou os seus Encontros cinematográficos, que fixeron o seu percorrido entre o 2 e o 7 de maio, congregando a un considerable número de persoas nesta capital do norte portugués.

Dúas grandes frontes articulan esta cita anual: a Conferência Internacional de Cinema e Olhares Frontais.  Incorporada con posterioridade ao nacemento dos Encontros de Cinema, a Conferência Internacional de Cinema vén reunindo cada ano por estas datas a un cada vez maior número de estudosos e especialistas  en materia cinematográfica. A esta edición -a sétima- concorreron trinta e catro comunicacións, das cales dezasete foron presentadas no apartado Cinema e Escola e outras tantas dentro de Cinema: Arte, Ciência e Cultura. Tanto na unha como na outra destas vertentes, a maioría de participantes, na súa práctica totalidade mulleres, proveu de Brasil, país onde o sistema educativo dedica desde o ensino primario até a universidade especial atención ao estudo do cinema e a imaxe audiovisual.  

Participación galega 

Galicia tivo así mesmo presenza con catro participacións, tres dentro do segundo e unha no primeiro dos dous apartados: “¿Qué debo mirar?”: vagabundeos terminales por la ciudad y el cine modernos, a cargo de José Manuel López Fernández, profesor de Guión na Facultade de Comunicación de Pontevedra, A Estética do Cru: da Revolução Digital Doméstica ao Cinema Comercial, de Miguel López Calzada, A representación da crise: fisuras, complicidades e rostros do cinema europeo, de Sabela Rei Cao, e Da Literatura ao Cinema: Crónica dunha experiencia didáctica, do autor desta información, respectivamente.

Previamente a este espazo de reflexión e intercambio, que tivo como sede a Escola Superior de Educação do Instituto Politécnico de Viana do Castelo, levouse a cabo a entrega do Prémio Ação04! dentro do Festival de Vídeo Escolar, nas modalidades de ficción e animación, unha convocatoria que ten como principal obxectivo “promover a práctica e a cultura audiovisual no ámbito escolar e está aberta a todos os grupos de alumnos ou Clubs de Cinema das escolas portuguesas dos ensinos Básica e Secundaria.”

Vinte e catro primeiras obras

Pola súa banda, Olhares Frontais, “espazo de encontro e coñecemento entre investigadores, especialistas, profesionais, alumnos e profesores do medio cinematográfico particularmente centrado no cinema documental”, constitúe sempre o apartado de maior proxección pública dos Encontros. O teatro municipal Sá de Miranda, esplendidamente dotado para a actividade audiovisual, concentra en cada sesión un público numeroso entre o que se encontra a maioría dos autores das pezas, ao obxecto de presentalas e responder as cuestións que se susciten ao final das proxeccións. Vinte e catro filmes de curta metraxe realizados por alumnas e alumnos de escolas de cinema de Portugal e Brasil, optaron ao Prémio PrimeirOlhar, que os xurados, tanto o internacional como o de cineclubes, coincidiron en conceder, polos motivos que argumentan nas súas respectivas actas (1, 2), a Vidas Cinzas, de Leonardo Martinelli (Brasil).

Desbordante, provocador, irreverente

Outras películas, fóra de competición, fixeron parte desta fronte do certame: Vira Chudnenko, de Inés Oliveira, Gipsofila, de Margarida Leitão, Mães portuguesas que ficaram sem filhos na guerra, de Lucília Monteiro,  Desencaminharte, de Rui Esperança, e Jet Lag, do pontevedrés Eloy Domínguez Serén, título e autor convidado para a sesión de clausura, obras de moi diversas metraxes, ofreceron temáticas e resultados cualitativos moi diferentes. Con maior unanimidade foi recibido O Homem-Pykante - Diálogos kom Pimenta, de Edgar Péra; desde a subxectividade deste cronista, o título de maior interese dentro desta sección non competitiva. Un agudo e estimulante retrato do singular vate portugués Alberto Pimenta, no que este, entre poemas e consideracións diversas, mostra o seu desbordante enxeño, o seu provocador e irreverente sentido do humor  -da ironía ao sarcasmo-, a súa condición de espléndido rapsoda, a súa madeira de actor e o seu dominio da posta en escena; imaxes e sons especificamente elaborados para o filme e que organizados nun paciente e meditado traballo de montaxe con fragmentos diversos procedentes doutras situacións protagonizadas polo escritor, dan lugar a un suxestivo discurso ao que colabora un non menos excelente labor de posprodución, tanto no ámbito do visual como do sonoro. Un filme orixinal e intelixente co que os amantes da literatura e a palabra, do efecto revelador do paradoxo e provistos da vocación de encontrar o(s) sentido(s) da vida gozarán grandemente.

Teoría e reflexión

Entre outras actividades relacionadas co ámbito da teoría e a reflexión, que completaron a proposta deste ano de Olhares Frontais, levaron a cabo as denominadas “masterclass” (expresión saxona que se coou con éxito en áreas lingüísticas alleas) Estruturas narrativas, guionista como cineasta, da profesora brasileira Glaucia Davino, e O cinema iraniano e Abbas Kiarostami (Do plano geral a um close-up), impartida polo profesor da Escola Superior de Tecnologia de Abrantes e dirixente do cineclube da mesma localidade, Carlos Coelho, cun nivel moi superior ao da primeira.

Desta maneira, con algunha que outra cousa a maiores, no decurso de sete xornadas, un ano máis se cumpriu o obxectivo de “relacionar ideas e promover a liberdade efectiva da criação cinematográfica que, desde hai dezaoito, vén propondo AO NORTE, Associação de Produção e Animação Audiovisual, quen, coa participación económica da Cámara Municipal de Viana, se encarga de programar e pór na palestra e a pantalla estes Encontros dedicados, no máis amplo sentido da palabra, ao mundo da imaxe.

luns, 26 de febreiro de 2018

A concisión dun teorema

En 1949 o profesor de Mecánica Racional e director da Escola de Enxeñería da Universidade de Chile, Nicanor Parra, viaxou a Oxford para iniciar unha estadía de dous anos grazas a unha bolsa do British Council. O seu obxectivo era estudar cosmoloxía e completar o doutoramento baixo a dirección do astrofísico e matemático Edward Arthur Milne, mais o seu interese non tardou moito tempo en mudar de dirección: deixou de asistir ás aulas e dedicou as horas á lectura e a escritura. No tempo que transcorrera desde a publicación, en 1938, do Cancionero sin nombre, un “pescado de juventud” -díxoo Parra- baixo a influencia de Lorca, a paixón literaria do chileno fora atopando outras fontes de inspiración. Primeiro o torrente de Walt Whitman, de quen toma o ánimo narrativo e o gusto polo verso libre, despois Shakespeare, Auden ou T. S. Eliot. Empeza a construír o corpo teórico que hai detrás da súa creación poética, o convencemento de que o escritor debe ser un observador científico da realidade que asume as súas incertezas e relatividades e as axita cunha boa dose de ironía. Lonxe dos creadores “tristes e angustiosos”, Parra é un mestre da retranca. A todo se lle pode dar sempre unha volta, tamén á poesía, que nunca máis será “el paraíso del tonto solemne”.

En Inglaterra cociña a lume lento a antipoesía, que desbanca definitivamente as investigacións cosmolóxicas. Cando a inexistencia dun traballo académico formal fixo que alguén cuestionase a pertinencia da bolsa o seu titor saíu no seu rescate: daba igual que Parra estivera facendo versos en vez de matemáticas, o propio Milne recomendou que o deixaran facer literatura sen a obriga de asistir aos cursos. O apoio foille prolongado un ano máis. Os froitos, memorábeis, compílanse no volume de 1954 Poemas y antipoemas, de éxito instantáneo e avalado, paradoxalmente, por Pablo Neruda, o patriarca ante o cal o libro tamén se rebelaba.

Virían logo La cueca larga, brinde e celebración da voz popular, a mesma que reivindicou a súa irmá Violeta, outra gloria universal; Versos de salón, regreso ao espírito salvaxe e iconoclasta con textos que corren en tropel fuxindo de toda sorte de etiquetas, incluídas as ideolóxicas; ou a Obra gruesa, que achegaba novas mostras de humor e furia (”Cordero de dios que lavas los pecados del mundo / Dame tu lana para hacerme un sweater”) mais tamén a elexíaca emoción da inesquecíbel “Defensa de Violeta Parra”. E despois a provocación dos Artefactos, colección de aforismos en forma de tarxeta postal ilustrada que serve de ataque punk ás boas maneiras; os sermóns e prédicas do Cristo de Elqui, os Discursos de sobremesa... Foise configurando devagar o mito de Nicanor Parra (1914-2018), que nos descubriu que a poesía podía ter a fermosa concisión dun teorema.

Martin Pawley. Artigo publicado na edición impresa de El Progreso o sábado 27 de xaneiro de 2018.

domingo, 7 de xaneiro de 2018

The 2017 Great Cinema Party

En un año no especialmente brillante ni esperanzador, dos nombres han destacado por encima de todos los demás, David Lynch y Hong Sang-soo. El primero nos regaló su película más ambiciosa y, probablemente, la mejor de los últimos años, la tercera temporada de Twin Peaks, emitida en forma de serie televisiva pero concebida como una película de 18 horas. El segundo estrenó en festivales hasta tres películas, entre ellas una, On the Beach at Night Alone, que cabe considerar entre las mejores de su filmografía. Las tres tienen como protagonista a Kim Min-hee y tienen un componente tan autobiográfico que, si hemos de ser justos, habría que considerar a Kim y Hong como coautores.

Mejor película de 2017: Twin Peaks: The Return (David Lynch)

Mejor director: Hong Sang-soo (y Kim Min-hee) por On the Beach At Night Alone, The Day After y La caméra de Claire.

Siguen en orden alfabético las películas que más me han gustado en 2017, estrenadas en este año o recuperadas de 2016; las que más me han gustado o interesado o, quizás simplemente, de las que guardo mejor recuerdo. En el recuento se han quedado algunas que necesitarían una revisión, puede que otras de las que me he olvidado. Y, por supuesto, aún quedan muchas cosas por ver de 2017. Solo pensar que Nathaniel Dorsky ha realizado siete películas nuevas me produce vértigo.

025 Sunset Red (Laida Lertxundi, 2016)
3/4 (Ilian Metev)
A Fábrica de Nada (Pedro Pinho)
Alanis (Anahí Berberi)
Aliens (Luis López Carrasco)
Answer Print (Mónica Savirón, 2016)
Arábia (Affonso Uchoa y João Dumans)
As Without So Within (Manuela de Laborde, 2016) | Trailer
Bangkok Nites (Katsuya Tomita, 2016)
Braguino (Clément Cogitore)
Brawl in Cell Block 99 (S. Craig Zahler)
Columbus (Kogonada)
Detroit (Kathryn Bigelow)
Electro-Pythagoras: A Portrait of Martin Bartlett (Luke Fowler)
En attendant les hirondelles (Karim Moussaoui)
Ex Libris – The New York Public Library (Frederick Wiseman)
Fantasy Sentences (Dane Komljen)
Farpões, baldíos (Marta Mateus)
Funérailles (De l’art de mourir) (Boris Lehman, 2016)
Gabriel e a montanha (Fellipe Barbosa)
Get Out (Jordan Peele)
Golden Exits (Alex Ross Perry)
Good Time (Josh & Benny Safdie)
I Am Not Your Negro (Raoul Peck, 2016)
If I Think of Germany at Night (Romuald Karmakar)
L'Amant d’un jour (Philippe Garrel)
La Cordillera (Santiago Mitre)
La Flor (Parte 1) (Mariano Llinás, 2016)
Le Lion est mort ce soir (Nobuhiro Suwa)
Life and Nothing More (Antonio Méndez Esparza)
Logan Lucky (Steven Soderbergh)
Madame Hyde (Serge Bozon)
No intenso agora (João Moreira Salles)
Out There (Ito Takehiro, 2016)
Rudzienko (Sharon Lockhart) | Info sitio web Berlinale
Song to Song (Terrence Malick)
Spell Reel (Filipa César)
Spiderman: Homecoming (Jon Watts)
Stefan Zweig: Farewell to Europe (Maria Schrader, 2016)
Streetscapes: 2+2=22 [The Alphabet] / Bickels [Socialism] / Streetscapes [Dialogue] / Dieste [Uruguay] (Heinz Emigholz)
Tesnota (Kantemir Balagov)
The Big Sick (Michael Showalter)
The Disaster Artist (James Franco)
The Florida Project (Sean Baker)
The Other Side of Hope (Aki Kaurismäki)
Un beau soleil intérieur (Claire Denis)
Vergüenza (Juan Cavestany, Álvaro Fernández Armero)
Western (Valeska Grisebach)
What Happened to Her (Kristy Guevara-Flanagan, 2016)
Wormwood (Errol Morris)

Jaime Pena
7 de enero de 2018

* * *

Anteriores listaxes de Jaime Pena: The 2015 Great Cinema Party + The Great Cinema Party 2014 + The 2013 Great Cinema Party + The 2012 Great Cinema Party

xoves, 30 de novembro de 2017

A nena do abrigo de astracán

Transcorreron quince anos desde que prendeu a idea até a obra final, que vén de chegar ás librarías, mais xa se pode dicir con claridade: pagou a pena o esforzo e a espera. A nena do abrigo de astracán, o novo libro de Xabier P. DoCampo, o primeiro del editado nunha colección especificamente para adultos, é unha obra maior, outra desas novelísimas que aparecen cada poucos anos para marcar un fito no sistema literario galego. Éo non só porque o resultado estea á altura das súas ambicións, senón, sobre todo, pola naturalidade e enganosa sinxeleza coa que resolve todos os numerosos e inmensos retos.

A aparente protagonista da novela é Susana, unha nena adoptada polos seus padriños logo da morte da súa nai. Educada baixo os principios ultraconservadores do nacionalcatolicismo e gobernada a súa vida pola mentalidade beata e castradora de Agustina, a madriña, Susana achará nas sesións de cinema o refuxio necesario para sobrevivir a un tempo cruel. Mais o cinema non é só un refuxio e un espazo para a ilusión, tamén é un espazo para o coñecemento e o recoñecemento. Os sete filmes que Susana ve e lle conta á madriña, a miúdo en versións deliberadamente deturpadas para que encaixen na mente cativa de Agustina, son portas que se abren para a comprensión do mundo, para a comprensión do sufrimento e da felicidade, da xenerosidade e da hipocrisía, do amor máis grande e da miseria máis infame, pois todo iso está presente no ser humano. Os sete filmes, polo tanto, non lle dan só estrutura á novela, tamén lle dan estrutura á propia vida de Susana, e así nada máis lóxico que a súa acabe por imitar o final d'A loba, unha vez entendido canto se parece a patroa da súa casa á Regina Giddens que encarna Bette Davis: comparten a mesma destrutiva cobiza que non se detén ante nada, por máis que o seu obxecto sexa diferente, aquí non o diñeiro senón a posesiva necesidade de control e afecto.

Dicía que Susana é só a aparente protagonista porque o verdadeiro centro da novela é a vila toda, Ribadaínsua, narradora dos feitos estremecedores que acontecen ao longo duns poucos meses. Estremecedores mais tolerados con perversa normalidade polas persoas que habitan a vila, que interiorizaron dentro de si o mal até facer ver que non o ven aínda que estea diante. Lonxe de todo maniqueísmo, A nena do abrigo de astracán é unha gran novela sobre o mal, asociado inevitabelmente a un período sen perdón da nosa historia recente, a brutal posguerra, mais fácil de extrapolar a calquera momento e lugar en que o mal se estende sen que ninguén lle poña barreiras. A calquera momento e lugar en que a piedade e a compaixón desaparecen sepultadas pola avaricia, a vinganza e o odio. Iso é o que sucedeu en Ribadaínsua e iso é o que Ribadaínsua expón, para que non se esqueza, para facer dos feitos historia e da historia novela. Mais o mal non consegue agochar para sempre o sentimento de culpa, que agroma en forma de voces que resoan nos faiados. Os faiados das casas e os faiados da memoria. A nena do abrigo de astracán é, tamén, unha novela sobre os fantasmas que petan na porta pola noite. Unha novela sobre as culpas propias, por acción e por omisión, que a cada un se lle revelan nos retratos de xente pintada de costas que fai Antonina, un dos moitos personaxes memorábeis.

Mais non todo é mal e miseria. N'A nena... hai homes e mulleres sempre dispostos ao agarimo e a tenrura a pesar de que o mundo convide ao contrario, personaxes que non renuncian á bondade aínda que a súa actitude as poña de camiño ao sacrificio. É o caso do alfaiate Isidoro, o primeiro veciño de Ribadaínsua no que Susana encontra un xesto de cariño. De Engracia, a compoñedora tratada de meiga, entregada desde a súa infancia a intentar axudar aos demais. Personaxes valentes, como tamén o é Paulina, que racha co veleno das humillacións na procura dunha vida nova.

Un dos asombros que proporciona a novela vén do ben trazado que está o seu carácter coral. Nada do que se di é gratuíto, todo ten unha razón; non sobra unha voz, non sobra nada do que se di. A arquitectura do texto é impresionante, con ecos que van e volven. Así, non importa que un personaxe poida desaparecer fatidicamente nun certo capítulo, pois del saberemos máis logo da man doutra voz que o recorda e dá conta do que fixo. A pegada decisiva dunhas vidas nas outras. O autor, un dos grandes entre os nosos, asume desafíos complexos, fíos argumentais que tiñan o risco de caer nos tópicos, por outra parte reais, da Galiza dos anos 40, cos seus curas desalmados (como o é o don Amancio) e a submisión xeral ao medo. Ou episodios, caso da suposta aparición mariana, que podían derivar cara ao grotesco. Xabier vence, con oficio consumado, todos os perigos, porque na súa escrita persiste a fe en nós. Foxe do pesimismo e a podremia e iso produce unha novela triste, emocionante como poucas, e finalmente encamiñada á esperanza. Encamiñada á felicidade que é vivir nunha cidade na que hai unha ducia de salas de cinema.

Martin Pawley. "A nena do abrigo de astracán" vén de ser publicada por Edicións Xerais de Galicia. Para saber máis: entrevistas en vídeo con Xabier P. Docampo sobre a novela e o cinema da novela.

mércores, 29 de novembro de 2017

"Visións do ceo", ciclo de cinema no CGAI-Filmoteca de Galicia

A obra do canadense Peter Mettler (Toronto, 1958) lidou sempre cos contactos (e conflitos) entre a ciencia e a tecnoloxía, a natureza e a capacidade humana para facer do mundo relato e mitoloxía. Despois de tres longametraxes de ficción (Scissere, The Top of His Head e Tectonic Plates) o cineasta aceptou a suxestión do artista e científico suízo Andreas Züst (1947-2000) de filmar as auroras boreais en Picture of Light. O desafío era en primeiro lugar tecnolóxico, o de captar as sutís fantasmagorías que producen as execcións de material solar ao chegar a atmosfera terrestre, só ao alcance da película cinematográfica cando se amplían considerabelmente os tempos de exposición (de aí a necesidade de empregar a técnica do time-lapse), e facelo ademais en condicións climáticas extremas, con temperaturas de até 40 graos baixo cero que exixían a axeitada protección das cámaras. Mais sobre todo estaba o desafío estético, o rexistro da “marabilla”, a beleza suprema dun fenómeno natural que escapa ao noso control. Vinte anos antes da invención do selfie, Peter Mettler reflexiona no filme acerca do feito de vivirmos nun tempo no que só parecen existir as cousas que poden ser gardadas en imaxes. Mais as imaxes conxeladas para sempre polo cinema dun prodixio efémero non son o prodixio: a experiencia é sempre outra.

Isto serve tamén para The Green Ray, a curta na que conseguiu captar o fuxidío último raio do Sol a inglesa Tacita Dean (Canterbury, 1965), artista plástica mundialmente recoñecida, candidata en 1998 ao Premio Turner e en continuo apostolado dos 16mm. Antes, en 1999, propuxérase filmar a eclipse solar total do 11 de agosto nunha granxa. O día grande amenceu cuberto de nubes, experiencia esta non precisamente descoñecida para os afeccionados ao ceo, así que o resultado, Banewl, non fala tanto do encontro da Lúa e o Sol como da experiencia de vivir ese encontro nese lugar, ao ritmo apracíbel das vacas que se fan donas da paisaxe.

Martin Pawley. Texto escrito para o programa de novembro/decembro do CGAI-Filmoteca de Galicia. O ciclo "Visións do ceo" está organizado pola Agrupación Astronómica Coruñesa Ío co apoio do Concello da Coruña.